Dinin Kökeni ve İlk Dinler

Dinin Kökeni ve İlk Dinler

Dini semboller

Din, en temel anlamıyla “yol” demektir. Bu bağlamda yalnızca aşkın bir varlığa inanmayı değil, bir yaşam biçimini de ifade edebilir. Bu nedenle “Tanrı vardır” diyen kişi de kendi yolunun dindarıdır; “Tanrı yoktur” diyen kişi de kendi yolunun dindarı sayılabilir. Dolayısıyla din kavramını zorunlu olarak klasik anlamda bilinen kutsal ve ilahi bir varlıkla sınırlandırmak zorunda değiliz. Öyle ki görünenin ötesine geçen her iddia zorunlu olarak bir inanca tekabül eder. Bunlara metafizik iddialar diyebiliriz ancak felsefede metafizik kavramının yaygın anlamının ötesinde bir anlama işaret ettiğini unutmamak gerekir. Örneğin, varlığın arkhesine yönelik ileri sürülen iddialar metafizik iddialardır. Thales “her şeyin kökeninde su vardır” derken metafizik bir iddia öne sürüyordur. Çünkü görünenin arkasındaki bir görünmeyene atıf yapılmaktadır. Haricen, ahlak ve estetik de metafiziktir. Özetle, olgulardan soyutlanarak kurulan her fikir metafizik temalar içerir. 

İlerlemecilik teorisine göre aşkın ve kutsal diye bağımsız bir gerçeklik yoktur. Tanrı fikri, insan aklının gelişim sürecinin bir ürünüdür. Bu görüşe göre ilk insanlar zihinsel olarak yeterince gelişmemiş oldukları için doğa olaylarını açıklamakta zorlanmış ve bu olaylara aşkın anlamlar yüklemişlerdir. Şimşeği, yıldırımı, vahşi hayvanları ya da doğa güçlerini tanrısallaştırmışlardır. Dinin kökenini doğaya dayandıran bu yaklaşım natürizm (doğacılık) olarak adlandırılır.

Natürizmi savunan antropolog ve sosyologlara göre dinin temelinde üç ana unsur vardır: Korku, Fayda, Hayranlık.

İnsanın doğa karşısındaki acziyetinden doğan korku, doğadan sağladığı fayda ve doğanın büyüklüğü karşısındaki hayranlık, zamanla doğa unsurlarının kutsallaştırılmasına yol açmıştır. Bu süreçte maddi varlıklar, manevi anlamlar yüklenerek kutsal hale getirilmiştir.

Ancak bu yaklaşım hem mantıksal hem de tarihsel açıdan sorgulanmalıdır.

Mantıksal açıdan:

İçkin olan insandan aşkın bir Tanrı fikrinin nasıl türetildiği ciddi bir problemdir. Örneğin, güneşin insanı ısıtmasından “tapınma” fikrine nasıl geçildiği açıklanmaya muhtaçtır. Bir şeye tapınabilmek ya da minnet duyabilmek için bu duyguların insanda zaten potansiyel olarak bulunması gerekir. Eğer bu potansiyel yoksa, doğa olaylarından hareketle tapınma bilincine ulaşmak mantıksal boşluk içeren bir sıçrama olur.

Nitekim insanda görme yetisi vardır; fakat bu yeti ancak ışıkla açığa çıkar. Aynı şekilde, Sokrates’in örneğinde olduğu gibi, bir kölede geometri bilgisi potansiyel olarak vardır; ancak uygun şartlarda ortaya çıkar. Buradan hareketle, tapınma ve aşkınlık duygusunun da insanın doğasında önceden mevcut olması gerekir.

Korku temelli açıklamalar da benzer bir sorun taşır. “İnsan şimşekten korktuğu için onu tanrılaştırdı” denir. Oysa insanın korktuğu şeyi kutsallaştırması zorunlu değildir; aksine onu yok sayması ya da ondan kaçınması daha beklenen bir tepkidir. Bu durumda ateizmin kökeni de korkuya dayandırılabilir: İnsan, korktuğu Tanrı fikrini ortadan kaldırarak bu korkudan kurtulmak istemiş olabilir. Bu da korkunun tek başına açıklayıcı bir ilke olmadığını gösterir.

Max Müller’in gökyüzüne bakarak sonsuzluk fikrinin oluştuğu yönündeki görüşü de benzer şekilde eleştirilebilir. Gökyüzü insana “arkasında ne var?” sorusunu sordurmaz; bu soru zaten insan zihninde vardır. Yani sonsuzluk fikri dış dünyadan türetilmiş değil, insanın zihinsel yapısında önceden bulunan bir kavramdır.

Tarihsel açıdan:

Antik dinler

Natürizm, ilk dini deneyimleri doğa güçlerine indirger; ancak antropolojik veriler bu iddiayı tam olarak desteklemez. İlk tapınılan varlıkların her zaman korkutucu, faydalı ya da hayranlık uyandıran unsurlar olmadığı görülür. Tırtıl, solucan, yaprak gibi basit varlıkların bile kutsallaştırıldığı örnekler vardır. Bu durum, dinin yalnızca korku, fayda ve hayranlıkla açıklanamayacağını gösterir.

Bununla birlikte, İlkçağ doğa filozoflarının töz olarak kabul ettiği unsurlar (örneğin Thales’in suyu) yalnızca fiziksel değil, aynı zamanda metafizik bir anlam da taşımaktaydı. Bu da doğa ile kutsal arasında doğrudan ama indirgemeci olmayan bir ilişki olduğunu gösterir.

İnsanın aklı, doğayı çoğu zaman geriden takip eder. Yerçekimi gibi temel gerçeklikler, insan tarafından sonradan keşfedilmiştir. Bu durum insan aklının sınırlı olduğunu ve gerçekliğin yalnızca zihinsel üretimden ibaret olmadığını ortaya koyar.

Pozitivizmin iki temel ilkesi olan “gerçeklik” ve “fayda” da benzer şekilde sorunludur. Çünkü bu kavramların kendileri tanımlanmaya muhtaçtır. Ayrıca Auguste Comte’un ortaya koyduğu “üç hal yasası” (teolojik, metafizik ve pozitif dönem) insanlığın teolojik dönemi ilkel bir aşama olarak görür. Ancak insanlık ilerledikçe ortaya çıkan atom bombası ya da biyolojik silahlar, ilerlemenin her zaman olumlu olmadığını göstermektedir.

Animizm

Bazı düşünürlere göre insanlığın ilk dini animizm, yani ruhlara inanma düşüncesidir. Bu görüşe göre insan, doğadaki canlılık ve hareketten yola çıkarak her şeyde bir ruh bulunduğunu düşünmüştür.

Animizme göre iki tür ruh anlayışı vardır:

1. Evrensel Ruh (Külli Ruh):

Doğadaki düzen, büyüme ve iyileşme gibi süreçler gözlemlenerek bunların arkasında bir “ruh” olduğu düşünülmüştür. Bu fikir İslam felsefesinde “faal akıl”, Antik Yunan’da “Nous” veya “Logos” kavramlarıyla benzerlik gösterir.

2. Bireysel Ruh:

Bu ruh anlayışı farklı teorilerle açıklanır:

• Ayna (yansıma) teorisi: İnsan kendi yansımasını görerek “ben kimim?” sorusunu sorar.

• Rüya teorisi: Ölülerin rüyalarda görülmesi, ruh fikrini doğurur.

• Çocuksu algı: İlkel insanın dünyayı çocuk gibi kişileştirmesi.

Ancak animizm, ruh fikrini açıklamaya çalışsa da “benlik” (öz bilinç) fikrini yeterince temellendiremez. Ayrıca rüya ya da yansıma deneyimlerinden gerçekten metafizik bir ruh fikrine geçişin nasıl olduğu da tartışmalıdır.

Totemizm

Emile Durkheim’e göre dinin kökeni totemizmdir. Bu görüşe göre din, bireysel değil toplumsal bir olgudur. İnsanlar toplumsal birlik ve düzeni sağlamak için ortak semboller (totemler) üretmiş ve bunlara kutsallık atfetmişlerdir.

Totem bir hayvan, bitki ya da nesne olabilir; önemli olan toplumun ortak bilinç etrafında birleşmesidir. Bu bağlamda kutsal, aslında kolektif bilincin bir yansımasıdır. 

Ancak bu yaklaşım da eleştirilebilir. Eğer din tamamen toplumsal bir uzlaşıdan ibaret olsaydı, aynı toplum içinde farklı inançların ortaya çıkması zor olurdu. Oysa tarih boyunca, örneğin Hz. Muhammad’in ortaya çıkışı gibi, toplumun genel inançlarına tamamen zıt dini hareketler görülmüştür. Bu durum, dinin yalnızca kolektif bilinçle açıklanamayacağını gösterir.