Kant - Estetik ve Etik Farkı

Kant - Estetik ve Etik Farkı

Giriş

Immanuel Kant felsefesi temelde bir özne felsefesidir. Bilginin, ahlakın ve estetiğin kaynağı dış dünyada değil, öznenin zihinsel yetilerinde temellendirilir. Kant, insan zihnini üç ana yeti altında toplar: bilgi yetisi (saf akıl, doğa alanı), hoşlanma yetisi (yargı gücü, sanat ve güzellik alanı) ve arzulama yetisi (pratik akıl, ahlak ve siyaset alanı). Bu ayrım yalnızca sistematik bir sınıflandırma değildir; aynı zamanda Kant’ın teorik ve pratik alanlar arasındaki gerilimi nasıl çözdüğünü de gösterir.

Immanuel Kant

Özellikle estetik alan, Kant’ın sisteminde kritik bir konumdadır. Çünkü anlama yetisinin kavramlarla bilemediği, saf aklın ise teorik olarak kavrayamadığı bir alan söz konusudur. Bu alan duyguya aittir. Ancak Kant, duygu alanını irrasyonel bir karanlık bölge olarak bırakmaz; onu yargı gücü aracılığıyla aklın sistemine dahil eder. Böylece aklın nüfuz edememesi problemi, estetik yargı üzerinden yeni bir biçimde çözümlenir.

Bu anlamda estetik Kant açısından son derece kritik öneme sahiptir. Zira Kant’a göre sanat eseriyle karşılaşma, öznenin sanki numen ile karşılaşmış gibi hissetmesine yol açar; fakat bu karşılaşma (yüz yüze gelme)  bilgi değildir, estetik bir yargıdır. Bu makalede savunulacak tez şudur: Kant’ın etik ile estetik teorileri arasında yapısal ve kavramsal açıdan güçlü bir paralellik vardır. Özellikle ilgisizlik (çıkar dışılık) ve “amaçsız amaçlılık” kavramları, hem ahlakta hem estetikte benzer bir biçimde işler.

1. İlgisizlik İlkesi: Ödev Ahlakı ve Ödev Estetiği

Kant etiğinde ahlaki eylemin değeri, sonuçlarında değil, niyetinde ve ilkesindedir. Bir eylem ancak her türlü çıkar, eğilim ve kişisel beklentiden bağımsız olarak sırf ödev olduğu için yapılıyorsa ahlakidir. Bu nedenle Kant etiği “ödev ahlakı” olarak adlandırılır. Ahlaki özne, eylemini haz, fayda ya da mutluluk beklentisiyle değil, içindeki evrensel ahlak yasasına saygı nedeniyle gerçekleştirir.

Benzer yapı Kant estetiğinde de görülür. Güzelin yargısı, çıkar ve ilgiden bağımsızdır. Bir nesneyi güzel bulduğumuzda ondan herhangi bir fayda beklemeyiz; ona sahip olmak zorunda değiliz; onu tüketmeyiz. Güzel karşısındaki hoşlanma, “ilgisiz haz”dır. Bu nedenle estetik yargı da tıpkı ahlaki yargı gibi öznel eğilimlerden arındırılmıştır.

Buradan hareketle Kant estetiği için “ödev estetiği” ifadesi önerilebilir. Çünkü güzel yargısı da tıpkı ahlaki eylem gibi çıkar dışıdır ve dolayımsızdır. Ahlakta nasıl ki eğilimden bağımsızlık zorunluysa, estetikte de çıkar bağımlılığı yargıyı bozar. Her iki alanda da özne, kendi içsel yetilerinin saf işleyişiyle karşı karşıyadır.

Üstelik estetik yargının “tümel iletilebilirlik” iddiası da bu noktada önemlidir. Kant’a göre güzel yargısı öznel olmakla birlikte evrensellik talebinde bulunur. Bu evrensellik, belirli bir kavrama dayanmaz; fakat “sensus communis” denilen ortak bir zemin varsayımına dayanır. Yani mümkün bir tümel yaratılır. Yargı gücü tikeli, kavramsal olarak belirlenmiş bir tümelin altına değil, aklın varsaydığı mümkün bir tümelin altına yerleştirir. Böylece estetik alan felsefi bir zemine taşınabilir hale gelir.

Buradaki mesele, estetik yargının hem öznel hem de evrensellik iddiası taşımasının nasıl mümkün olduğudur. Immanuel Kant’a göre “Bu papatya güzeldir” dediğimde aslında kişisel bir haz bildiririm; çünkü güzellik deneyimi duyguya dayanır, kavrama değil. Ancak bu yargıyı yalnızca “bana göre” diye sınırlamam. Başkalarının da aynı şekilde yargılamasını beklerim. İşte “tümel iletilebilirlik” iddiası budur: Estetik yargı nesnel bir bilgi değildir ama evrensellik talep eder.

Bu evrensellik, mantıksal ya da bilimsel bir tümellik değildir. Yani papatyanın güzelliğini belirleyen bir kavram, tanım ya da ölçüt sunmam. “Güzellik şudur” diye nesnel bir kriter koymam. Buna rağmen yargımın paylaşılabilir olduğunu varsayarım. Kant’ın “sensus communis” dediği şey tam olarak bu varsayımdır: Hepimizde ortak işleyen bilişsel yetiler (hayal gücü ve anlama yetisi) bulunduğu için, belirli bir form karşısında benzer bir uyum yaşayabileceğimizi düşünürüm.

Dolayısıyla burada iki tür tümel ayrımı yapmak gerekir:

a. Belirlenmiş (kavramsal) tümel: Bilimde olduğu gibi, bir kavrama dayanarak tikeli onun altına yerleştiririz. Örneğin “Bu papatya bir bitkidir” dediğimde, “bitki” kavramı zaten belirlenmiş bir tümeldir.

b. Mümkün (reflektif) tümel: Estetikte ise hazır bir kavram yoktur. Yargı gücü, tikeli (papatyanın formunu) kavramsal bir kurala dayandırmaz; fakat yine de onun herkes için geçerli olabileceğini varsayar. Bu, aklın varsaydığı mümkün bir tümeldir.

Burada işleyen şey belirleyici yargı değil, düşünücü (reflektif) yargıdır. Belirleyici yargıda tümel hazırdır ve tikeli onun altına koyarız. Düşünücü yargıda ise tümel hazır değildir; tikelden hareketle bir tümellik varsayımı kurarız. Estetik yargı tam olarak budur.

Bu nedenle estetik alan salt öznel keyfiyet değildir. Eğer tamamen kişisel olsaydı, sanat hakkında tartışmak, eleştiri yapmak ya da ortak bir estetik kültür oluşturmak mümkün olmazdı. Kant’ın yaptığı şey, estetik deneyimi hem öznel (duyguya dayalı) hem de felsefi olarak temellendirilebilir (tümel iletilebilir) bir yapıya kavuşturmaktır. Böylece estetik, rastgele beğeni alanı olmaktan çıkar; öznenin evrensellik talebinde bulunan bir yargı etkinliği haline gelir.

2. Amaçsız Amaçlılık: Teleoloji ve Pratik Akıl

Kant estetiğinde güzellik, “amaçsız amaçlılık” olarak tanımlanır. Bir sanat eseri ya da doğal varlık sanki bir amaca göre düzenlenmiş gibidir; fakat bu amaç belirli bir kavrama ya da işleve indirgenemez. Doğada nesnel bir amaçlılık bulunmadığı halde biz onu “mış gibi” amaçlı düşünürüz. Bu reflektif tutum düşünücü yargı gücünün teleolojik karakterini gösterir.

Benzer yapı Kant etiğinde de mevcuttur. Ahlaki eylem, belirli bir çıkar ya da sonuç amacı gütmez. Ancak tamamen amaçsız da değildir. Ahlaki eylem, evrensel ahlak yasasına uygunluk bakımından amaçlıdır; fakat bu amaç dışsal bir fayda değil, ilkenin kendisidir. Özne, eylemi herhangi bir sonuç için değil, sırf doğru olduğu için gerçekleştirir.

Bu anlamda etik alanda da bir “amaçsız amaçlılık” söz konusudur. Eylem, yüksek bir ereğe (ahlak yasasına uygunluk) yönelmiştir; fakat çıkar, haz ya da mutluluk beklentisi taşımadığı için amaçsızdır. Dolayısıyla estetikteki formel teleoloji ile etik alandaki ödev bilinci arasında yapısal bir benzerlik vardır.

Kant’ın estetiğinin biçimsel oluşu da bu bağlamda anlaşılmalıdır. Güzel yargısı içeriğe değil forma dayanır. Çünkü numen bilinemezdir; içerik üzerinden evrensellik kurulamaz. Oysa form, tümel iletilebilirliğin zemini olabilir. Böylece estetik yargı, öznenin yetileri arasındaki uyumun ifadesi haline gelir. Etikte de benzer biçimde içeriksel sonuçlar değil, ilkenin formu belirleyicidir.

Burada söylemek istediğim şey, Kant estetiğinde “biçim” vurgusunun neden zorunlu olduğudur. Immanuel Kant’a göre biz şeylerin kendisini (numen) bilemeyiz; yalnızca fenomeni, yani bize göründüğü haliyle deneyimleyebiliriz. Eğer güzelliği bir nesnenin içeriğine, özüne ya da metafizik bir anlamına bağlasaydık, bu bizi doğrudan bilinemez olana göndermiş olurdu. Oysa Kant estetik yargıyı bilgiye dönüştürmek istemez; onu öznenin yetilerinin işleyişi üzerinden temellendirir.

Bu yüzden güzel yargısı içerikten ziyade forma dayanır. “Form” burada yalnızca dış görünüş değil; nesnenin düzeni, oranı, uyumu, bütünlüğü gibi hayal gücü ile anlama yetisi arasında serbest bir uyum doğuran yapısal özelliklerdir. Estetik haz, nesnenin bize bir kavram vermesinden değil, zihinsel yetilerimizin uyumlu çalışmasından doğar. Yani güzel, nesnenin metafizik içeriğinde değil; öznenin bilişsel yetileri arasındaki ahenkte ortaya çıkar.

Biçimsellik ayrıca evrensellik talebinin de temelidir. İçerik kişisel deneyimlere, kültürel kodlara veya bireysel çağrışımlara bağlı olabilir. Fakat form —oran, düzen, simetri, kompozisyon gibi unsurlar— öznenin ortak bilişsel yapısına hitap eder. Bu nedenle form üzerinden bir “tümel iletilebilirlik” mümkün olur. Kant’ın estetikte forma ağırlık vermesi, güzelliği öznel keyfiliğe düşürmemek ve aynı zamanda metafizik iddiaya da taşımamak için geliştirilmiş bir çözümdür.

Etik alanda da benzer bir yapı vardır. Ahlaki değeri belirleyen şey eylemin içeriği ya da sonucu değil, ilkesinin formudur. Bir eylem, hangi amaca hizmet ettiğinden bağımsız olarak, ancak evrenselleştirilebilir bir ilkeye dayanıyorsa ahlakidir. Burada da belirleyici olan sonuç değil, biçimsel ilke —yani eylemin evrensel yasa olabilme formudur.

Dolayısıyla estetikte formun, etikte ise ilkenin formunun belirleyici oluşu Kant sisteminde paralel bir yapı sergiler. Her iki alanda da içeriksel belirlenim yerine biçimsel düzen esas alınır. Estetikte bu, hayal gücü ile anlama yetisinin uyumudur; etikte ise irade ile aklın evrensel yasa formunda birleşmesidir. Bu nedenle Kant’ın biçimselliği, yüzeysel bir “şekilcilik” değil; öznenin yetilerinin yapısına dayanan sistematik bir zorunluluktur.

Sonuç

Kant’ın etik ve estetik teorileri, farklı alanlara ait görünseler de özne merkezli yapıları ve ilkesel işleyişleri bakımından paraleldir. Her iki alanda da çıkar dışılık esastır; hem ahlaki eylem hem estetik yargı ilgisizdir. Ayrıca her iki alanda da “amaçsız amaçlılık” yapısı görülür: estetikte formel teleoloji, etikte ödev bilinci.

Bu paralellik, Kant sisteminin bütünlüğünü gösterir. Yargı gücü, doğa ile özgürlük alanı arasında köprü kurarken; estetik deneyim de öznenin akılla kavrayamadığı alanı sistem içine dahil eder. Böylece Kant, aklın sınırlarını kabul etmekle birlikte, duygu alanını da aklın düzeni içine yerleştirir. Estetik ile etik arasındaki bu yapısal benzerlik, Kant felsefesinin özne merkezli mimarisinin tutarlı bir sonucudur.