Plotinos - Aşk Teorisi

Giriş: Plotinos - Aşk Teorisi

Plotinos M.S. 205 yılında doğmuş, 270 yılına kadar yaşamıştı. Mısır’da doğmuş, daha sonra Roma’ya giderek orada yaşamış ve öğretisini Roma çevresinde kurmuştu. Düşüncelerini Enneadlar (Dokuzluklar) adı verilen dokuz ciltte toplamıştı; her cilt altı kitaptan oluşmuş ve böylece toplam elli dört kitaplık bir külliyat ortaya çıkmıştı. Bu külliyat, yalnızca metafizik bir sistem sunmaz; aynı zamanda insan ruhunun dünyadaki konumunu, kurtuluş imkanını ve bu kurtuluşun hangi içsel hareketle mümkün olduğunu tartışır. Plotinos’un “aşk” (Eros) kavrayışı da bu sistemin merkezine yerleşir.

Plotinos’un temel problemlerinden birincisi, onun Yunan felsefe geleneğiyle ilişkisinin nasıl anlaşılacağı olur: Bir devam mı temsil eder, yoksa belirli bir kopuş mu? İkinci problem ise buna bağlı olarak formüle edilir: Plotinos, gerçekliğin rasyonel ilkelerini araştıran bir rasyonalist mi sayılmalı; yoksa gerçekliği ilahi bir gücün tezahürü olarak kavrayan ve bu nedenle etik-mistik bir yönelim taşıyan bir düşünür mü görülmeli? Bu soruların ortaya çıkmasının nedeni, Plotinos’un sisteminde iki çizginin yan yana durmasıdır. Bir yandan varlığın düzeyleri arasındaki bağıntılar akılsal bir düzen içinde açıklanır; öte yandan aklın üstüne yerleştirilen aşkın bir ilke olan Bir’in (İyi’nin) aklın ve dilin konusu olamayacağı söylenir.

Bu gerilim, duyusal dünya anlayışında daha da belirginleşir. Duyusal dünya evrensel bir yasanın zorunlu bir sonucu olarak mı tasarlanır, yoksa Ruh’un oynadığı bir “trajedinin sahnesi” olarak mı? Plotinos’un verdiği cevaplar hem filozof hem mistik görünümü bir arada taşır; bu yüzden aşk kuramı da hem metafizik bir ilke hem de ruhsal bir yükseliş hareketi olarak şekillenir.

1. Üç Hipostaz ve Aşkın Metafizik Zemini

Plotinos’un sistemi “hipostazlar” dediği üç temel gerçeklik düzeyine dayanır: Bir (En Yüce/İyi), Nous (Akıl) ve Ruh. En üstte bulunan Bir, hiçbir belirlenime indirgenemeyen, tüm varlığın kaynağı olan mutlak birlik olarak düşünülür; “iyi” ve “aşkın” olanın kendisi sayılır. Bir’in herhangi bir niteliği olsaydı, o nitelik tarafından sınırlanmış olacağı söylenir; bu yüzden Bir’in kavramsal tanımlara direndiği vurgulanır.

Bir’den “taşma” (emanasyon) yoluyla Nous ortaya çıkar. Nous, ilahi akıl olarak kavranır; düşünce, bilinç ve hakikatle ilişkilendirilir. Burada önemli bir nokta kurulur: Nous’un varlığı, hem Bir’e yönelim hem de Bir’den gelen taşma olarak açıklanır. Yani Nous, kaynağına bağlı kalır; fakat aynı zamanda çokluk ve belirlenim içeren bir düzeyde bulunur.

ışık ve aşk

Nous’tan ise üçüncü hipostaz olarak Ruh meydana gelir. Ruh, Nous’a göre daha az mükemmel sayılır; çünkü her “imaj” ya da “kopya” orijinalinden daha düşük bir düzeyde varlık kazanır. Ruh’un işlevi, duyusal dünyayı düzenlemek ve canlandırmak olarak görülür; bu nedenle duyusal dünyanın kuruluşu doğrudan Bir’den değil, Ruh’un Nous’u temaşası üzerinden açıklanır.

Bu hiyerarşide “temaşa” (theoria) kritik bir rol oynar. Plotinos’a göre ürün, ilkesini temaşa eder. Temaşa iki sonucu birlikte üretir: 1. Alt düzey varlığın ortaya çıkışını mümkün kılar (taşmanın iç mantığı). 2. Alt düzeyin üst ilkeye bağını güvence altına alır (geri dönüş rotası).

Burada aşkın metafizik temeli kurulur. Temaşa sevilen nesneye yönelir. Alt düzey varlık, ilkesindeki iyilik ve mükemmelliği gördüğünde kendi eksikliğini “duyumsar” ve mükemmelleşme arzusuna yönelir. Dolayısıyla aşk, Plotinos’ta rastlantısal bir duygu gibi değil; varlık düzeninin içinde yer alan bir yönelim yasası gibi kavranır. Varlık, kaynağından uzaklaştıkça eksilme yaşar; ama aynı zamanda kaynağına dönme arzusunu da içinde taşır.

2. Aşkın İlk Basamağı

Plotinos’un duyusal dünya anlayışı iki yönlü bir yapı taşır. Bir yandan duyusal dünya kavranılır dünyanın (Nous düzeyinin) bir imajı olarak görülür; bu nedenle bütünüyle kötü sayılmaz. Öte yandan duyusal dünya değişme, bozulma ve eksiklik içerdiği için “tam” bir gerçeklik düzeyi olarak kabul edilmez. Bu ikili yaklaşım, Plotinos’u özellikle Gnostik düşünceyle karşı karşıya getirir.

Gnostikler duyusal dünyayı ruhun hapsi gibi görür; dünyayı bütünüyle kötü sayar. Plotinos ise buna itiraz eder. Kaynağı Bir olan bir dünya tamamen kötü olamaz. Duyusal dünyanın güzelliği ve düzeni, kaynağın iyiliğinden bir pay taşıdığını gösterir. Bu nedenle Plotinos, evreni düzen ve uyumla tutulan canlı bir bütün olarak tasarlar; evrendeki hareketleri bir “dans” benzetmesiyle açıklar: Her şey, büyük kozmosun ritmine uygun biçimde yer değiştirir ve evrensel bütünlüğe hizmet eder.

Bununla birlikte Plotinos, duyusal dünyanın neden eksik ve kırılgan göründüğünü de açıklamak zorunda kalır. Burada devreye “madde” problemi girer. Eğer var olan her şeyin nihai nedeni İyi ise, o zaman kötülüğün kaynağı nasıl açıklanır? Plotinos’un yanıtı, maddeyi “İyi’den tam yoksunluk” olarak düşünmek olur. Madde, “yokluk” anlamında var olmayan değil; ama İyi’nin ışığını almayan bir yoksunluk halidir.

Bu yaklaşım şunu sağlar: Duyusal dünyanın “kötü” denebilecek yönleri, dünyanın bütünüyle kötü olması anlamına gelmez; daha çok karışım (saf olmama) ve eksiklik olarak yorumlanır. Böylece duyusal dünya, bir yandan iyiliğin ve düzenin izlerini taşır; öte yandan İyi’ye uzaklık nedeniyle bozulabilirlik ve geçicilik sergiler.

Güzellik tartışması da bu bağlamda kurulur. Plotinos güzelliği sadece simetriye indirgemez. Simetrik olan şeylerin çirkin olabildiğini; simetrik olmayan tekil şeylerin de güzel görünebildiğini savunur. Güzellik, şeylere dışarıdan eklenen bir nitelik değil; onların form kazanmasıyla ortaya çıkan bir “içsel belirlenim” gibi düşünülür. Duyusal dünyadaki güzellik, Nous’taki ideaların güzelliğinin yansıması sayılır. Ruh, Nous’u temaşa ederken gördüğü güzellik imajıyla dolar ve onu duyusal dünyaya aktarır.

Bu noktada aşkın işlevi belirginleşir: Duyusal güzellik, ruhu kendinde Güzel’e yöneltecek bir başlangıç olur. Yani aşk, çoğu zaman duyusal bir güzellik deneyimiyle uyanır; fakat orada kalırsa ruhu maddeye bağlayan bir düşkünlüğe dönüşür; doğru kavranırsa ruhu yükselten bir hatırlamaya yol açar.

3. Aşkın Diyalektiği ve Üç Tür Aşk

Plotinos’ta ruhun yükselişi yalnızca teorik bilgiyle tamamlanmaz. Bir (İyi) aklın ve söylemin konusu olamayacak kadar aşkın görülür; bu yüzden Bir’e ulaşmanın yolu “görü” (doğrudan temaşa) olarak tanımlanır. Plotinos iki tür bilgi ayrımı yapar:

A. İyi’ye ilişkin rasyonel bilgi: Varlık düzeylerinin, taşma düzeninin ve yükselme basamaklarının sistemli bilgisi.

B. İyi’nin görüsü: İyi’nin bizzat kendisinin aracısız kavranışı.

Bu ikinci tür, mistik bir birleşme olarak düşünülür; gören ile görülenin özdeşleştiği bir deneyim şeklinde betimlenir. Plotinos, güzellikten etkilenen birinin önce eşyaya hayran kalıp sonra ev sahibini görünce bütün dikkatini ona yöneltmesine benzer bir örnekle, ruhun nihai yöneliminin Bir’e sabitlendiğini anlatır. Bu durumda artık “nesneye sahip olma” değil, “görü içinde erime” söz konusu olur.

Plotinos

Ruhun bu görüyü nasıl elde edeceği sorusu Plotinos’ta açık bir yanıt bulur: Aşk (Eros). Aşk, ruhu kendisinden dışarı çıkaran, onu daha yüksek olana taşıyan ve nihai olarak Bir’e yönelten hareket olur. Bu nedenle aşk, Plotinos’ta yalnızca duygusal bir bağ değil; tinsel yükselişin motoru sayılır.

Plotinos’ta aşkın üç türünden söz edilir. Bu üç tür, ruhun üç yönüyle bağlantılı kılınır: 1. İrrasyonel aşk: Duyusal olana bağlanmış, bedensel düşkünlükle güçlenmiş; ruhu maddeye yaklaştırır. Yine de tamamen dışlanmaz; doğru yönlendirilirse yükselişin ilk basamağı sayılır. 2. Rasyonel aşk: Duyusal güzellikten hareketle kavranılır düzene yönelmiş; ruhu ideaya, düzene ve akılsal forma taşır. 3. Tinsel aşk: Kavranılır güzellikte de durmayıp Bir’e yönelmiş; kendinden geçme ve aydınlanma ile tamamlanan birleşmeye açılır.

Bu üç aşama, diyalektik bir ilerleme gibi kurgulanır: İrrasyonel aşk kendi sınırlarını gösterdikçe rasyonel aşka dönüşür; rasyonel aşk da daha yüksek bir görünün önünde yetersiz kalınca tinsel aşka yükselir. Ruh bu süreçte tedrici biçimde kendini unutur; dışsallıktan içselliğe döner; en sonunda Bir’in aydınlatmasıyla kendinden geçme yaşar. Bireysel bilincin sınırları aşılır; bireysel olan, evrensel olanda eriyip yok olmaktan ziyade “hakiki öz” olarak evrensel ile özdeşleşir.

Sonuç

Plotinos’ta aşk kuramı, metafizik sistemin tali bir parçası değil, sistemin işleyişini açıklayan temel bir ilke olur. Varlık Bir’den taşar; Nous ve Ruh düzeylerinden geçerek duyusal dünyaya kadar açılır. Fakat bu açılma, yalnızca uzaklaşma değil; aynı zamanda geri dönüş imkânını içinde taşıyan bir düzen olarak tasarlanır. Temaşa edimi, hem varlığın oluşunu mümkün kılar hem de alt düzey varlıkların ilkeye bağlılığını güvence altına alır.

Duyusal dünya Plotinos’ta bütünüyle kötü görülmez; kaynağından dolayı değerli ve güzel sayılır. Ancak değişme ve bozulma taşıdığı için eksik bulunur; bu eksikliğin kaynağı olarak madde “İyi’den yoksunluk” şeklinde tanımlanır. Güzellik, duyusal düzeyde bir yansıma olarak kavranır; ruh bu yansıma üzerinden kendinde Güzel’e doğru yönelir.

Bu yönelişin adı aşk olur. Aşk, duyusal güzellikten başlayıp kavranılır güzelliğe yükselen ve nihayetinde Bir’in görüsünde tamamlanan tinsel bir hareket olarak temellendirilir. Böylece Plotinos’ta aşk, estetik deneyimden mistik birliğe uzanan bir yükseliş yolu olarak kurgulanır; insanın hakiki özüne yaklaşması, İyi’ye yaklaşmasıyla özdeşleştirilir.