Rousseau ve Politik Sentimentalizm

Rousseau ve Politik Sentimentalizm

Giriş

Jean-Jacques Rousseau’nun Bilimler ve Sanatlar Üzerine Söylev adlı eseri, bir deneme olarak kaleme alınmıştı; fakat yayımlandığında büyük bir etki yaratır ve onun düşüncesini temsil eden temel metinlerden biri kabul edilir Eser, Dijon Akademisi’nin sorduğu şu soruya cevap olarak yazılır: “Bilimler ve sanatlar ahlakın saflaşmasına katkıda bulunmuş mudur?” Rousseau bu soruya beklenmedik bir yanıt vermiş; bilim ve sanatların ahlakı ilerletmediğini, tersine bozduğunu ileri sürmüştü.

Rousseau’nun burada hedef aldığı şey, bilginin kendisi değil; erdemin geri plana itilmesidir. Ona göre modern toplum, ilerleme fikrine fazlasıyla kapılır; fakat bu ilerleme ahlaki bir yükseliş getirmemiştir. Bilimler ve sanatlar geliştikçe ruhların inceldiği değil, yozlaştığı savunulmuştu. Rousseau, insanın kendine yabancılaştığını, “olduğu gibi görünme cesaretini” kaybettiğini söyler. İşte bu noktada onun politik sentimentalizmi devreye girer: Ahlaki ve politik kurtuluşun yolu, akıldan çok yüreğe dönmekten geçmektedir.

1. Bilimler, Sanatlar ve Ahlaki Çürüme

Rousseau, bilim ve sanatların ilerlemesinin ahlaki iyileşme getirdiği yönündeki yaygın kanaati sorgulamıştır. Ona göre bu ilerleme, insanın doğallığını örtmüş; özgürlüğünü zincirlemişti. Hükümetler ve yasalar insanların birlikte yaşamasını sağlarken, bilim ve sanatlar bu zincirleri “çiçeklerle örterek” köleliği sevdirir hale getirmiştir. İnsan nezaket, kibarlık ve görgü kuralları altında kendi ruhundan uzaklaşmıştır.

Rousseau’nun eleştirisi bilginin kendisine değil, bilginin erdem karşısındaki üstünlüğüneydi. “İyi insanların dürüstlüğe verdiği değer, bilginlerin bilime verdiği değerden daha yüksektir” derken, ahlaki üstünlüğü savunur. Modern insanın en büyük sorunu, bilmediğini bilmemekti. Sokrates’e gönderme yaparak, hakikate giden yolun “bilmediğini bilmekten” geçtiğini hatırlatmıştı. Ona göre sofistler, şairler, hatipler ve sanatçılar bilmedikleri halde bildiklerini sanır; o ise bilmediğini bilmekle yetinmişti.

Jean - Jacques Rousseau

Rousseau, bilim ve sanatların çoğu zaman insanın kötü eğilimlerinden doğduğunu ileri sürer. Astronominin batıl inançlardan, hitabetin hırstan, geometrinin cimrilikten, ahlak öğretisinin bile insanın kendini beğenmesinden doğduğunu söylemişti. Lüks olmasaydı sanatı besleyen zemin olmazdı; haksızlık olmasaydı hukuk bilimi gelişmezdi. Yani ilerleme dediğimiz şey, çoğu zaman bir bozulmanın ürünüydü. Bu nedenle bilim ve sanatların yükselişi ile ahlakın alçalışı arasında paralellik kurmuştu. Ona göre insanın değeri artık erdemle değil, yetenekle ölçülür. Toplum bir kişinin ahlakına değil, sanatsal kabiliyetine bakmaktaydı.

2. Politik Sentimentalizm: Yüreğin Yasası

Rousseau’nun politik sentimentalizmi, ahlaki ve politik olanın estetik olanla iç içe geçtiği bir noktada ortaya çıkar. Modern birey, kendini yaratıcı sanatçı gibi tanımlamaya başlamış; değer üretme yetkisini dışsal otoritelerden çekip içsel bir merkeze taşımıştı. Rousseau, Avrupa uygarlığının insani ve moral değerlerini eleştirirken, kurtuluşu aklın katı yasalarında değil, yüreğin içsel yasasında aramaktaydı.

Sentimentalizm burada basit bir duygusallık değildir. Rousseau için “kendi ruhuna uymak”, bir geleneğin körü körüne sürdürülmesi değil; doğayla otantik bir temas kurmaktır. Erdem, ideolojik kalıplara bağlılık değil; doğallığa dönüş anlamına gelir. Bu yönüyle Rousseau’nun düşüncesi Platonik-Sokratik bir damar da taşır. “Hiçbir şey bilmediğini bilen ruh”, hakikate giden yolun başlangıcıdır. Hakikat, iyi ve güzel bu dünyadaki faydacı ölçütlere indirgenemezdir.

Politik alanda da bu anlayış sürdürülmüştü. Yurttaşın değeri, faydasına göre belirlenir. Girişken birey, politik eylemi bakımından filozof ve sanatçıdan daha değerli görülmüştü; çünkü faydalıydı. Fakat burada paradoksal bir durum vardır: Rousseau’cu özne, tüm politik değerleri kendisinden hareketle belirleyen, fakat kendisine dışsal bir değer ölçütü kabul etmeyen özerk bir varlıktır.

Bu öznenin yasası dışarıdan dayatılmış bir yasa değildi. “Yüreğin yasası” içselleştirilmiş bir normdu. Bu nedenle Rousseau’nun politik tasarımı, mutlak bir otoritenin buyruğuna körü körüne itaatten farklıydı; fakat yine de bir tür tümel yasaya bağlılık içeriyordu. Toplumsal bağın kaynağı akıl değil, duygu (sentiment) olmuştu. Rousseau, toplumsal düzenin temelini rasyonel hesapta değil, ortak duyguda aramıştı.

Sonuç

Rousseau’nun Bilimler ve Sanatlar Üzerine Söylev’inde geliştirdiği eleştiri, yalnızca kültürel bir tartışma değildir; ahlaki ve politik bir sorgulamadır. Bilim ve sanatların ilerlemesi, gerçek mutluluğu artırmamış; insanın doğallığını örtüp ve erdemi geri plana itmişti. Toplum ahlaki değeri değil, yeteneği ve gösterişi yüceltmiştir.

Politik sentimentalizm ise bu yozlaşmaya karşı bir çıkış yolu olarak önerilmişti. Kurtuluş, aklın mutlak egemenliğinde değil; yüreğin yasasına dönmekte aranmalıdır. Rousseau’ya göre erdem, dışsal otoritelere körü körüne bağlılık değil; doğaya ve içsel hakikate sadakatti.

Sonuç olarak Rousseau, modern ilerleme fikrini sorgulamış; insanın kendine yabancılaşmasını eleştirmiş ve politik olanın temelini duyguda aramıştı. Onun düşüncesinde ahlak, siyaset ve estetik birbirinden kopuk değildir. İnsanın gerçek değeri, bilgide değil; erdemdedir. Ve bu erdem, ancak kendi ruhuna dönme cesaretiyle mümkün görünür.