Edmund Burke: Yüce ve Güzel Arasında

Giriş

Edmund Burke çoğu zaman siyaset felsefesi üzerinden okunur. Aydınlanma rasyonalizmine karşı geliştirdiği eleştiriler, Fransız Devrimi’ne yönelttiği itirazlar ve muhafazakârlığın kurucu figürlerinden biri sayılması, onu politik düşünce tarihinin merkezine yerleştirmiştir. Fakat Burke’ün yalnızca siyasete dair konuştuğu sanılırsa eksik kalınır. Onun estetik üzerine kaleme aldığı metinler, özellikle yüce ve güzel ayrımı, düşüncesinin asıl damarlarından birini oluşturur.

Burke için estetik yalnızca sanatla ilgili değildir; insanın otoriteyle, doğayla ve nihayet Tanrı’yla kurduğu ilişkinin bir boyutudur. Bu yüzden onun estetik kuramı ile politik teorisi birbirinden kopuk değil, aynı dünya tasavvurunun iki farklı yüzü gibidir. Otoritenin a priori kötü olmadığını savunan bir düşünürün, estetikte “yüce”yi merkeze alması tesadüf değildir. Çünkü yüce, insana kendisinden büyük bir şeyin varlığını hatırlatır. İşte Burke’ün estetik düşüncesi tam bu noktada başlar.

Dini sanat sahnesi

1. Yüce: Korkunun İçindeki Zevk

“Yüce” kavramı 18. yüzyılda Burke ve Kant tarafından sistematik biçimde ele alınmıştır. Her iki düşünür de yüceyi sıradan güzellikten ayırmış; onu insanı aşan, insanı sarsan ve hatta korkutan bir deneyim olarak tanımlamıştır. Ancak Burke’te yüce, daha doğrudan bir biçimde kudretle, güçle ve dehşetle ilişkilidir.

Burke, insanın kendisinden büyük bir güç karşısında duyduğu ürperişi estetik deneyimin merkezine yerleştirir. Doğa burada bir öğretmendir: Fırtına, uçurum, karanlık, sonsuzluk hissi… İnsan bu sahneler karşısında yalnızca korkmaz; aynı zamanda tuhaf bir haz da duyar. Burke bu hâli “delightful horror” ifadesiyle anlatmıştır. Yani zevk veren dehşet.

Bu zevk, gündelik anlamda bir eğlence değildir. Aksine insanın acıdan sıyrılarak bir dinginliğe ulaşmasıdır. Yüce karşısında duyulan korku, insanı parçalamaz; onu kendi sınırlarıyla yüzleştirir. Korku, hayranlığa dönüşür. Hayranlık ise bir tür boyun eğiştir. İnsan, yüce karşısında kendini geri çeker; fakat bu geri çekilme aşağılanma değil, varlığın hiyerarşisini kabulleniştir.

Burke’ün siyaset teorisinde otoriteye yüklediği anlam ile estetikte yüceye yüklediği anlam arasında açık bir paralellik vardır. İnsanın kendisinden büyük bir gücü tanıması, hem estetik hem siyasal düzlemde düzenin şartıdır. Yüce, insana haddini bildirir; fakat bu bildiriş aşağılayıcı değil, kurucudur.

2. Güzel: Yakınlık ve Yumuşaklık

Yüce korku ve kudretle ilişkiliyken, güzel daha çok yakınlık ve yumuşaklıkla ilgilidir. Burke güzel olanı küçük, narin, ölçülü ve insanla temas kurabilen bir alan olarak tasvir eder. Güzel insana yaklaşır; yüce ise insandan uzaklaşır.

Bu ayrım yalnızca biçimsel değildir; duygusal bir ayrımdır. Güzel sevgi uyandırır; yüce ise hayranlık ve ürperti. Güzel olan şey, insanda sahip olma ve yakınlaşma arzusunu doğurur. Yüce ise mesafe koydurur. Güzel sıcaklık üretir; yüce soğuk bir büyüklük hissi uyandırır.

Burke burada insanın estetik deneyimini iki farklı yönelim üzerinden okumuştur: biri içkin olana, diğeri aşkın olana doğru. Güzel içkinliğe, yüce aşkınlığa açılır. Bu nedenle yüce, çoğu zaman Tanrı fikrine daha yakındır. Kant’ta da benzer bir çizgi görülmüş; yüce Tanrı’yla, sonsuzlukla ve insanın içindeki ahlaki büyüklükle ilişkilendirilmiştir. Ancak Burke’te yüce daha çok dışsal bir kudret olarak belirir; Kant’ta ise insanın içindeki rasyonel büyüklüğe yaklaşır.

Sanat çalışması

Burke’ün özgün katkısı şuradadır: Yüce karşısında duyulan korkunun estetik değeri olduğunu söylemiştir. İnsan yalnızca hoş olandan değil, sarsıcı olandan da estetik bir deneyim üretmiştir. Böylece estetik, salt hoşnutluk alanı olmaktan çıkmış; insanın varlık karşısındaki temel tavrına dönüşmüştür.

Sonuç

Burke’ün estetik kuramı, yüce ve güzel ayrımı üzerinden insanın varlıkla kurduğu ilişkinin haritasını çıkarmıştır. Yüce, korku, kudret ve hayranlık üzerinden insanı kendisinden büyük olana yöneltmiş; güzel ise sevgi ve yakınlık üzerinden içkin dünyaya bağlamıştır.

Burke ile Kant arasında yüce konusunda önemli bir ortaklık bulunmuş; her ikisi de yüceyi aşkınlıkla ilişkilendirmiştir. Ancak Burke’te yüce daha çok dışsal bir kudret olarak kalmış; Kant’ta ise insanın içindeki ahlaki büyüklüğe bağlanmıştır.

Son kertede Burke’ün ulaştığı yer şudur: Yüce, güçlü duygulanımlar üretir; korku ile hazzı aynı anda yaşatır; insanı aşan bir varlık fikrini besler. Bu nedenle estetik deneyim, yalnızca sanatla sınırlı değildir. İnsan doğa karşısında, kudret karşısında, hatta Tanrı fikri karşısında da estetik bir tavır geliştirmiştir. Yüce bu tavrın adıdır.

Ve belki de Burke’ün asıl söylediği şudur: İnsan kendisinden büyük olanı inkar ederek değil, ona hayranlık duyarak insan olur.

Edmund Burke: Yüce ve Güzel Arasında