Dilthey Heidegger ve Gadamer
Dilthey Heidegger ve Gadamer
1. Dilthey’da Anlama
Dilthey’ın temel problemi, doğa bilimleri ile insanı ve tarihi inceleyen bilimler arasındaki farkı ortaya koymaktır. Ona göre doğa bilimleri doğadaki olayları neden-sonuç ilişkileriyle açıklar. Örneğin yağmurun nasıl oluştuğunu meteoroloji açıklayabilir. Ancak tarihsel ve toplumsal olaylarda aynı yöntem yeterli değildir. Çünkü burada incelenen şey insanın kendisidir. İnsan yalnızca düşünen bir varlık değildir; aynı zamanda hisseden, isteyen, amaçlar belirleyen ve değerler üreten bir varlıktır.
Bu nedenle Dilthey, insanı anlamak için açıklamadan farklı bir yönteme ihtiyaç olduğunu söyler. Bu yöntem “anlama”dır. Bir insanın davranışını gerçekten anlamak istiyorsak sadece dışarıdan gözlem yapmamız yetmez. O davranışın arkasındaki yaşantıyı, amacı ve duyguyu da kavramamız gerekir. Örneğin bir kişinin gözyaşı döktüğünü görmek açıklanabilir bir olaydır; fakat onun neden ağladığını anlamak için o kişinin yaşadığı deneyime yaklaşmak gerekir. İşte Dilthey’ın anlama dediği şey budur.
Dilthey’a göre tarihsel dünya insan tarafından kurulmuştur. Devletler, hukuk sistemleri, dinler, sanat eserleri, gelenekler ve kültürel kurumlar doğada hazır bulunan şeyler değildir; insanların tarih boyunca oluşturdukları yapılardır. Bu nedenle tarihsel dünyayı anlamanın yolu yine insanın iç dünyasına yönelmekten geçer. İnsan geçmişte yaşamış kişilerin düşüncelerini, duygularını ve amaçlarını kendi deneyimlerinden hareketle yeniden kurmaya çalışır. Tarihçinin yaptığı iş de budur. Tarihçi yalnızca geçmiş olayları sıralamaz; geçmişte yaşayan insanların dünyasını yeniden anlamaya çalışır.
Dilthey bu noktada “yaşam ifadeleri” kavramını kullanır. İnsanlar düşüncelerini ve yaşantılarını sözler, yazılar, davranışlar, sanat eserleri ve kurumlar aracılığıyla dışa vururlar. Bunlar yaşam ifadeleridir. Örneğin bir şiir yalnızca kelimelerden oluşan bir metin değildir; aynı zamanda onu yazan kişinin yaşantısını ve dünyaya bakışını yansıtır. Tarihçi veya yorumcu bu ifadeleri inceleyerek onların arkasındaki yaşamı anlamaya çalışır. Bu nedenle Dilthey için tarihsel araştırmanın temel yöntemi hermeneutik yani yorumlama sanatıdır. Geçmiş doğrudan elimizde değildir; geçmişe ancak bize ulaşan metinler ve kültürel ürünler aracılığıyla ulaşabiliriz. Bu yüzden tarihsel bilgi daima yorumlayıcı bir karakter taşır.
2. Heidegger’de Anlama
Heidegger, Dilthey’ın başlattığı anlama düşüncesini daha ileri bir noktaya taşımıştır. Dilthey anlamayı tarihsel ve toplumsal olayları inceleyen bilimlerin yöntemi olarak görürken, Heidegger anlamanın bundan çok daha temel bir şey olduğunu savunuyordu. Ona göre anlama yalnızca bir araştırma yöntemi değildir; insanın var olma biçimidir.
Heidegger insanı ifade etmek için “Dasein” kavramını kullanır. Dasein, dünyada bulunan ve kendi varlığını sorgulayabilen varlıktır. İnsan dünyaya geldiği andan itibaren kendisini belirli ilişkiler, gelenekler, kültürler ve anlamlar içinde bulur. Bu nedenle insan hiçbir zaman dünyaya sıfırdan başlamaz. Her zaman belirli ön kabuller, alışkanlıklar ve beklentilerle hareket eder.
Örneğin bir kitabı okurken metni tamamen tarafsız bir şekilde okumayız. Daha önceki bilgilerimiz, inançlarımız ve deneyimlerimiz okuduklarımızı nasıl anlayacağımızı etkiler. Heidegger buna ön-anlama adını verir. İnsan dünyayı her zaman belli bir ön-anlama çerçevesinde kavrar. Bu nedenle mutlak anlamda önyargısız veya tamamen nesnel bir anlama mümkün değildir.
Buradan Heidegger’in ünlü “hermeneutik döngü” düşüncesi ortaya çıkmıştır. Bir metni anlamak için önce onun bütününe ilişkin bir fikrimiz olması gerekir; fakat bütünü anlamak için de parçaları anlamamız gerekir. Sürekli olarak parça ile bütün arasında gidip geliriz. Örneğin bir romanın bir bölümünü anlamak için romanın genel temasını bilmek gerekir. Ama romanın genel temasını da bölümleri okuyarak öğreniriz. Böylece anlama sürekli döngüsel bir hareket haline gelir.
Heidegger’e göre bu durum bir eksiklik değil, anlamanın doğal yapısıdır. İnsan dünyayı her zaman belirli bir perspektiften anlamaya çalışır ve her yeni deneyim bu anlayışı değiştirir. Bu nedenle anlama, tamamlanmış bir sonuç değil, sürekli devam eden bir süreçtir. İnsan var olduğu sürece dünyayı yorumlamaya ve yeniden anlamlandırmaya devam eder.
3. Gadamer’de Anlama
Gadamer, Heidegger’in açtığı yolu devam ettirmiş ve anlamanın merkezine dili yerleştirmiştir. Ona göre insanın dünyayla kurduğu bütün ilişkiler dil aracılığıyla gerçekleşir. İnsan yalnızca dil kullanan bir varlık değildir; aynı zamanda dilin içinde yaşayan bir varlıktır. Bu yüzden anlamanın temelinde dil bulunur.
Gadamer’e göre geçmişi veya bir metni anlamaya çalışırken hiçbir zaman boş bir zihinle hareket etmeyiz. Hepimiz belirli bir tarihsel geleneğin içindeyiz. Ailemiz, toplumumuz, eğitimimiz ve kültürümüz bize belirli ön yargılar kazandırır. Haidegger’in devamı niteliğinde olan ön-yargı kavramını Gadamer olumsuz anlamda kullanmaz. Ona göre ön yargılar anlamanın başlangıç noktalarıdır. Eğer hiçbir ön bilgimiz olmasaydı hiçbir şeyi anlayamazdık.
Bir tarih metni okuduğumuzu düşünelim. O metin geçmişte yazılmıştır ve kendi döneminin koşullarını yansıtır. Biz ise farklı bir çağda yaşıyoruz. Bu nedenle metnin ufku ile bizim ufkumuz arasında bir mesafe vardır. Anlama süreci tam da bu iki ufkun karşılaşmasıyla gerçekleşir. Gadamer buna “ufukların kaynaşması” adını verir. Yani geçmiş tamamen bugüne indirgenmez, bugün de tamamen geçmişe dönüştürülmez. İkisi arasında yeni bir anlam ortaya çıkar.
Gadamer için anlama yalnızca metin okumak değildir; bütün insan yaşamı yorumlayıcı bir karakter taşır. İnsan sürekli olarak insanları, olayları, gelenekleri ve kendisini anlamaya çalışır. Bu yüzden hermeneutik belirli bir bilim dalının yöntemi olmaktan çıkmıştır ve insanın dünyadaki varoluşunu açıklayan evrensel bir felsefeye dönüşmüştür.
Yorumlar