Eşitlikçi Liberalizm

Eşitlikçi Liberalizm

Eşitlikçi liberalizm, çağdaş siyaset felsefesinin en etkili akımlarından biridir. Özellikle John Rawls’un A Theory of Justice adlı eserinden sonra liberal gelenek içerisinde eşitlik sorunu yeniden merkeze taşınmıştır. Klasik liberalizm bireysel özgürlükleri ve devlet müdahalesinin sınırlandırılmasını ön plana çıkarırken, eşitlikçi liberaller özgürlük ile eşitliğin birbiriyle çelişen değil, aksine birbirini tamamlayan değerler olduğunu savunurlar. Bu nedenle eşitlikçi liberalizmin temel meselesi dağıtım ya da bölüşüm adaleti problemidir. Ancak eşitlikçi liberaller arasında neyin dağıtılması gerektiği konusunda tam bir uzlaşma yoktur. Kimi düşünürler kaynakların, kimileri refahın, kimileri ise fırsatların eşitlenmesi gerektiğini ileri sürmektedir.

Eşitlikçi liberalizmin en önemli temsilcisi John Rawls’tur. Rawls, Kant, Locke ve Rousseau’nun toplum sözleşmesi geleneğini yeniden canlandırarak adalet sorununa yeni bir yaklaşım getirmiştir. Ona göre adalet, toplumun temel yapısını oluşturan siyasal, ekonomik ve sosyal kurumların nasıl düzenleneceğiyle ilgilidir. Rawls, adil bir toplumun iki temel ilkeye dayanması gerektiğini savunmuştur. Birinci ilkeye göre her birey eşit temel özgürlüklere sahip olmalıdır. İkinci ilkeye göre ise sosyal ve ekonomik eşitsizlikler ancak adil fırsat eşitliğini korudukları ve toplumun en dezavantajlı üyelerinin yararına oldukları ölçüde meşru kabul edilebilir. Bu nedenle Rawls’un adalet anlayışı yalnızca özgürlüğü değil, aynı zamanda toplumsal eşitliği de güvence altına almaya çalışmaktadır.

Rawls’un teorisi aynı zamanda klasik faydacılığa yöneltilmiş güçlü bir eleştiridir. Jeremy Bentham ve Henry Sidgwick tarafından savunulan faydacılık, toplumun toplam mutluluğunu en üst düzeye çıkarmayı amaçlamıştır. Ancak Rawls’a göre böyle bir yaklaşım, bazı insanların haklarının toplumun genel yararı adına feda edilmesine yol açabilir. Oysa her birey, toplumun toplam faydasının bile ihlal edemeyeceği temel haklara sahiptir. Bu nedenle Rawls, “hak” kavramının “iyi” kavramından önce geldiğini savunur. Başka bir ifadeyle adalet, toplam faydayı artırma uğruna göz ardı edilemez.

Rawls’un görüşleri çeşitli eleştirilere de konu olmuştur. Bunlardan biri John Harsanyi tarafından geliştirilmiştir. Harsanyi, Rawls’un en dezavantajlı grubun durumunu en üst düzeye çıkarmaya çalışan “maksimin” stratejisinin her zaman rasyonel olmadığını ileri sürmüştür. İnsanlar bazen daha yüksek risk karşılığında daha yüksek kazanç elde etmeyi tercih edebilirler. Bu nedenle Harsanyi’ye göre Rawls’un tercih ettiği karar verme modeli evrensel olarak geçerli değildir.

Rawls’a yöneltilen bir diğer önemli eleştiri ise Richard Arneson’dan gelmiştir. Arneson, en dezavantajlı durumda bulunan herkesin aynı şekilde değerlendirilmesinin problemli olduğunu savunur. Çünkü bazı insanlar kendi tercihleri sonucunda dezavantajlı duruma düşerken, bazıları kendi kontrolleri dışındaki nedenlerden dolayı dezavantajlıdır. Örneğin yüksek gelir elde etme fırsatına sahip olduğu halde bohem bir yaşamı tercih eden bir kişiyle, yeterli eğitim ve fırsatlara hiçbir zaman sahip olamamış bir kişinin aynı kategoride değerlendirilmesi adil görünmemektedir. Bu eleştiriler zamanla şans eşitlikçiliği olarak adlandırılan yeni bir yaklaşımın ortaya çıkmasına neden olmuştur.

Şans eşitlikçileri insanların içinde bulunduğu koşullar ile kendi özgür tercihleri arasında ayrım yapılması gerektiğini savunurlar. Buna göre bireyin kontrolü dışında gerçekleşen engellilik, yoksul bir ailede doğma veya doğal yetenek eksikliği gibi durumlar telafi edilmelidir. Buna karşılık kişinin kendi tercihleri sonucunda ortaya çıkan eşitsizliklerin tamamını ortadan kaldırmak adaletin görevi değildir. Ronald Dworkin bu yaklaşımın en önemli temsilcilerinden biridir. Dworkin’e göre adalet hem eşit saygıyı hem de bireysel sorumluluğu birlikte korumalıdır. Bu nedenle refah eşitliğinden çok kaynakların eşitliği anlayışını savunur. Ona göre devlet, bireylerin doğuştan gelen dezavantajlarını azaltmaya çalışmalı ancak insanların özgür tercihleri sonucunda ortaya çıkan farklılıkları tamamen ortadan kaldırmamalıdır.

Sonuç olarak eşitlikçi liberalizm, özgürlük ile eşitliği uzlaştırma girişimi olarak ortaya çıkmıştır. Rawls ile başlayan bu tartışma, Harsanyi, Arneson ve Dworkin gibi düşünürlerin katkılarıyla genişlemiş ve günümüz siyaset felsefesinin en önemli tartışma alanlarından birine dönüşmüştür. Vergilendirme, sosyal yardım politikaları, sağlık hizmetleri, fırsat eşitliği ve yeniden dağıtım gibi güncel siyasal meselelerin önemli bir kısmı hala eşitlikçi liberalizmin ortaya koyduğu teorik çerçeve içerisinde tartışılmaktadır.