Popper ve Habermas - Üç Dünya Teorisi

Popper ve Habermas - Üç Dünya Teorisi

1. Karl Popper ve Üç Dünya Teorisi

Karl Popper

Karl Popper, bilgi anlayışını öznel ve nesnel bilgi ayrımı üzerine kurar. Öznel bilgi, bireyin zihnine ait olan, bilinç, deneyim ve inançlarla ilgili bilgidir; yani “ben biliyorum” dediğimiz türden bilgidir. Nesnel bilgi ise teoriler, problemler ve tartışmalardan oluşur ve bireylerden bağımsızdır. Bu nedenle Popper’a göre nesnel bilgi, “bileni olmayan bilgi”dir; yani herhangi bir öznenin inancına ya da kabulüne bağlı olmaksızın varlığını sürdürür.

Bu ayrımdan hareketle Popper üç dünya teorisini geliştirir. Birinci dünya, fiziksel nesneler ve olaylardan oluşan maddi dünyadır. İkinci dünya, bireyin bilinçli deneyimlerini, düşüncelerini ve zihinsel süreçlerini kapsayan öznel dünyadır. Üçüncü dünya ise bilimsel teoriler, matematiksel yapılar, sanat eserleri ve kültürel ürünlerden oluşan nesnel bilgi dünyasıdır. Bu dünya, insan tarafından üretilmiş olsa da bireylerden bağımsız bir varlık kazanır.

Popper’a göre geleneksel epistemoloji bilgiyi öznel anlamda ele alarak hataya düşer. Çünkü bilimsel bilgi, bireyin “biliyorum” demesiyle ilgili değil, nesnel teoriler ve problemlerle ilgilidir. Bilgi bir inanç türü değildir ve öznenin deneyimlerine indirgenemez. İnsan tarafından üretilmiş olmasına rağmen bilgi, kendi kurallarına göre işleyen özerk bir yapıya sahiptir ve ne fiziksel dünyaya ne de zihinsel süreçlere indirgenebilir.

Üç dünya arasında sürekli bir etkileşim vardır. Dünya üçteki teoriler, Dünya iki aracılığıyla Dünya biri etkiler; örneğin bir mimari plan önce zihinde tasarlanır, sonra fiziksel dünyada uygulanır. Matematik de buna örnektir: sayılar ve işlemler insan icadı olsa da bu yapıların ortaya çıkardığı sonuçlar insan iradesinden bağımsızdır. Popper’a göre insan bilinci de bu etkileşimle gelişir; yani insan, kendi ürettiği bilgi dünyasının da bir ürünüdür.

1. Habermas’ın Üç Dünyası

Habermas’ın üç dünya anlayışı, Popper’dan etkilenmiş olsa da farklı bir çerçevede geliştirilmiştir. Habermas’a göre Dünya 1, nesnel dünyadır; yani hakkında doğru ya da yanlış önermeler kurabildiğimiz fiziksel gerçekliktir. Dünya 2, toplumsal dünyadır; normlar, roller ve kişilerarası ilişkilerden oluşur. Dünya 3 ise öznel dünyadır; bireyin kişisel deneyimleri, hisleri ve iç yaşantılarıdır. Bu üçlü yapı, insanın dünyayı yalnızca bireysel ya da fiziksel olarak değil, aynı zamanda toplumsal ilişkiler içinde anlamlandırdığını gösterir.

Habermas bu dünyalara bağlı olarak dört eylem türü tanımlar. Ereksel (stratejik) eylem, belirli amaçlara ulaşmak için yapılan, daha çok nesnel dünyaya yönelik eylemdir. Normatif eylem, toplumsal kurallara ve beklentilere uygun davranmayı ifade eder. Dramaturjik eylem, bireylerin kendilerini başkalarına bir performans gibi sunduğu etkileşim biçimidir. En önemli olan iletişimsel eylem ise bireylerin karşılıklı anlayışa ulaşmak amacıyla kurdukları etkileşimdir. Bu eylem türünde dil temel araçtır ve amaç, ortak bir anlam ve uzlaşma (consensus) oluşturmaktır.

Habermas’a göre iletişim süreci, üç dünyaya karşılık gelen üç geçerlilik iddiasına dayanır: doğruluk (nesnel dünya ile uyum), içtenlik (öznel dünyayla dürüst ilişki) ve uygunluk (toplumsal normlarla uyum). İnsanlar iletişim kurarken bu üç ölçüt üzerinden birbirlerini değerlendirir ve ancak bu koşullar sağlanırsa gerçek bir anlaşma ortaya çıkar. Bu süreç “yaşam dünyası” içinde gerçekleşir; yani insanların günlük yaşamlarında paylaştıkları dil, kültür ve ortak anlamlar alanında. Böylece bilgi ve anlam, bireysel değil, öznelerarası bir süreçte, iletişim yoluyla inşa edilir.

Sonuç:

Popper, empirizme karşı çıkarken toplumsal bilimler ile doğa bilimleri arasındaki keskin ayrımın abartıldığını savunur. Ona göre fizik bilimleri de tam anlamıyla deterministik değildir; bu yüzden ne doğa olayları ne de toplumsal olaylar kesin bir determinizmle açıklanabilir. Toplumsal olaylarda ise insan iradesi önemli bir yer tutar. Popper, insanın kendi bilgisini kullanarak eylemlerini yönlendirebileceğini ve belirli bir çaba ile hedeflerini gerçekleştirebileceğini savunur; bu nedenle “insan kendi kaderinin efendisidir” anlayışını benimser. Ayrıca hem doğa bilimlerinde hem de toplumsal bilimlerde kesin öndeyilerin (kesin tahminlerin) mümkün olmadığını, bu tür kesinliğin ancak kapalı ve kontrollü laboratuvar koşullarında geçerli olabileceğini belirtir.

Bununla birlikte Popper’ın empirizmle bağını tamamen koparamadığı nokta, yanlışlama (falsification) yöntemidir. Her ne kadar gözlemin teoriye bağlı olduğunu söylese de, tek bir karşı örneğin bir teoriyi çürütebileceğini kabul etmesi eleştirilir. Habermas ise pozitivizmi, içsel düşünceyi ve öznel boyutu dışlayan bir yaklaşım olarak görür ve Popper’da yeterli düzeyde düşünümsellik (refleksivite) olmadığını savunur. Habermas’a göre bilgi, yalnızca gözlemle değil, iletişim süreçleri içinde oluşur; bu nedenle bilgi edinme süreci toplumsal yaşamdan ve öznelerarası ilişkilerden ayrı düşünülemez.

Popper, bilimin yanlışlamalar yoluyla ilerlediğini savunarak psikanaliz ve Marksizm gibi teorileri bilim dışı sayar ve toplumsal alanda büyük devrimler yerine “parça parça toplum mühendisliği” yaklaşımını önerir. Buna göre toplumsal bilimler, ortaya çıkan sorunlara çözümler üretir, bu çözümleri eleştirir ve hataları ayıklayarak ilerler. Ancak bu yaklaşım, özellikle eleştirel teorisyenler tarafından yetersiz bulunur. Adorno ve Marks’a göre toplumsal bilimlerin görevi yalnızca hataları düzeltmek değil, toplumdaki çelişkileri derinlemesine ortaya koymak ve köklü bir eleştiri geliştirmektir. Bu nedenle eleştirellik, sadece teorilerin sınanmasıyla sınırlı olmayıp, toplumsal yapının bütününe yönelen daha kapsamlı bir sorgulamayı gerektirir.

Kaynak:

İyigüngör, V. (2015). Karl Popper ve Jürgen Habermas’ın üç dünya teorileri üzerine bir değerlendirme. Marmara İletişim Dergisi, (23), 49–59. https://doi.org/10.17829/midr.20152316042