ÜTOPYALAR VE KARŞI ÜTOPYALAR
ÜTOPYALAR VE KARŞI ÜTOPYALAR
Giriş
Ütopya, aklın ve geometrinin zaferidir. İnsanın, "Eğer yeterince akıllı olursak, doğayı ve toplumu kusursuz bir makine gibi tasarlayabiliriz" illüzyonudur. Fakat bu odanın duvarları fazla sterildir; pürüzsüzdür. Thomas More’dan beri biliriz ki, kusursuz düzen arayışı her zaman bir şeyleri dışarıda bırakmak zorundadır: İnsanın öngörülemezliğini, deliliğini ve dolayısıyla özgürlüğünü.
İşte tam bu noktada, o steril kalenin bodrum katında ikinci oda belirir: Distopya. Distopya, ütopyanın bir anti-tezi değil, onun mantıksal nihayetidir. Aklın tiranlığa, düzenin ise bir hapishaneye dönüştüğü yerdir.
Ütopya Düşüncesinin Kökenleri
İnsanlık tarihi boyunca hemen her toplum, daha adil, daha mutlu ve daha düzenli bir dünyanın hayalini kurmuştur. Bu nedenle ütopya düşüncesinin temelinde, insanın kusursuz bir toplum özlemi ve adalet arayışı bulunmaktadır. Her kültür kendi değerlerine göre ideal bir toplum tasarlamış olsa da, ütopya düşüncesinin felsefi temelleri büyük ölçüde İlk Çağ Yunan dünyasında atılmıştır. Daha sonraki dönemlerde ise özellikle Hristiyanlığın cennet tasavvuru, kurtuluş inancı ve Tanrı’nın yeryüzünde egemenlik kuracağı düşüncesi ütopyacı geleneği beslemiştir.
“Ütopya” kelimesi ilk kez 1516 yılında İngiliz düşünür Thomas More tarafından yazılan Utopia adlı eserle birlikte ortaya çıkmıştır. Sözcük, Yunancadaki ou-topos (hiçbir yer) ile eu-topos (iyi yer) kelimeleri arasında bilinçli bir kelime oyunudur. Böylece ütopya hem “olmayan yer” hem de “iyi yer” anlamlarını aynı anda taşır. Ancak ütopya düşüncesi Thomas More ile başlamamıştır. More’dan yaklaşık iki bin yıl önce Platon, Devlet adlı eserinde filozofların yönettiği, sınıfların belirli görevler üstlendiği ve adaletin hakim olduğu ideal devleti tasarlamıştı. Daha da eskiye gidildiğinde ise Hesiodos, İşler ve Günler adlı eserinde insanların zahmetsiz yaşadığı, savaşın ve yoksulluğun bulunmadığı Altın Çağ’dan söz eder.
Ancak ütopyaların en büyük paradoksu, statik olmalarında yatar. Kusursuzluğa ulaşıldığı iddia edildiği an, değişim ve gelişim durur. Bu yönüyle her ütopya, içinde bir baskı rejiminin tohumlarını da taşır; çünkü kusursuz sistemi korumak, bireysel farklılıkların törpülenmesini gerektirir.
Arkadya Geleneği ve Ütopyanın Kaynakları
Ütopya düşüncesinin en önemli kaynaklarından biri Arkadya geleneğidir. Antik Yunan’da Peloponez Yarımadası’nda dağlık ve izole bir bölge olan Arkadya, çobanların yaşadığı, mülkiyet kavgasının olmadığı, hırslardan uzak, barışçıl bir coğrafya olarak mitolojik bir kimlik kazanmıştır.
Rönesans ve Barok döneminde pastoral edebiyatın ve resim sanatının ana temalarından biri haline gelen Arkadya, "yitik cennet" fikrini temsil eder.
Ütopya, bilimin, mimarinin ve toplumsal mühendisliğin bir ürünüdür; insan eliyle kurulur. Arkadya ise tam aksine, uygarlığın getirdiği yükler (teknoloji, kentleşme, bürokrasi) olmadan doğanın şefkatli kollarında yaşama arzusudur.
Sanattaki ünlü "Et in Arcadia ego" (Ben de Arkadya’daydım) mottosu, bu kusursuz doğal saadet içinde bile ölümün (veya zamanın akıp gidişinin) kaçınılmaz olduğunu hatırlatır.
Arkadya’da savaş yoktur, mülkiyet hırsı yoktur, insanlar doğanın sunduğu nimetlerle yetinirler. İnsan ile doğa arasında henüz bir çatışma oluşmamıştır; emek ağır bir yük değildir, bolluk ve huzur kendiliğinden vardır. Bu nedenle Arkadya, kaybedilmiş masumiyetin ve insanlığın altın çağının sembolü haline gelmiştir. Özellikle Rönesans sanatçıları ve düşünürleri Arkadya’yı insanlığın yitirdiği kusursuz düzen olarak yeniden yorumlamışlardır.
Thomas More’un ütopyasının yalnızca Platon’dan değil, çok farklı geleneklerden beslendiği görülmektedir. İlk kaynak, Hesiodos’un Altın Çağı ve Arkadya geleneğidir. İkinci kaynak, Antik Yunan şehir devletlerinin özellikle Sparta ve Atina yasalarıdır. Üçüncü kaynak Platon’un Devlet’idir. Dördüncü kaynak ise Orta Çağ Avrupa’sında anlatılan Cokaygne ya da Cockaigne ülkesidir. Bu hayali ülkede çalışma yoktur; yiyecekler kendiliğinden ortaya çıkar, bolluk sınırsızdır ve herkes sürekli eğlence içindedir. Beşinci kaynak Yahudilik ve Hristiyanlıktaki vaat edilmiş topraklar düşüncesidir. Özellikle Hristiyanlıkta, Hz. İsa’nın yeniden gelişiyle Tanrı’nın egemenliğinin yeryüzünde kurulacağı ve dünyanın adeta cennete dönüşeceği inancı güçlü bir ütopyacı anlayış oluşturmuştur. Altıncı önemli kaynak ise Avrupa’daki manastırlardır. Manastırlar, disiplinli çalışma, ortak mülkiyet, paylaşım ve düzenli yaşam biçimleriyle ideal toplumun küçük modelleri olarak görülmüşlerdir. Ayrıca Rönesans’ın yeni coğrafi keşifleri de, henüz keşfedilmemiş uzak adalarda kusursuz toplumların bulunabileceği düşüncesini güçlendirmiştir. Bu nedenle Thomas More’un Ütopya’sı yalnızca hayal ürünü değil, yüzyıllar boyunca oluşmuş birçok düşünce geleneğinin birleşimidir diyebiliriz.
Ütopya Düşüncesinin Amacı ve Eskatoloji
Ütopyalar yalnızca hayal edilen toplumlar değildir; aynı zamanda mevcut toplumların eleştirisidir. Ütopya yazarları yaşadıkları çağdaki adaletsizlikleri, savaşları, yoksulluğu, sınıf ayrımlarını ve siyasal baskıları eleştirebilmek için kusursuz toplum tasarımları oluşturmuşlardır. Bu nedenle ütopyalar hem bir umut hem de toplumsal eleştiri metinleridir. Ütopyalarda ortak mülkiyet, eğitim, hukukun üstünlüğü, akılcı yönetim, eşitlik ve ortak yarar gibi değerler ön plana çıkar.
Buraya kadar sayılan kavramlar mekansal ve toplumsal düzenlerle ilgiliyken, eskatoloji (kronolojik olarak her şeyin sonunu inceleyen teolojik ve felsefi disiplin) zamanın boyutuyla ilgilenir. Yunanca eschatos (son) kelimesinden türeyen eskatoloji, evrenin, insanlığın ve tarihin nihai sonunu, kıyameti, ölümden sonraki hayatı ve kozmik hesaplaşmayı konu edinir.
Mitolojilerde ve semavi dinlerde (Yahudilik, Hristiyanlık, İslam) eskatolojik anlatılar merkezi bir öneme sahiptir. İlginç olan şudur ki, eskatoloji sadece yok oluşu değil, nihai bir ütopyanın kuruluşunu da müjdeler. Büyük bir yıkım, tufan veya savaş (örneğin İskandinav mitolojisindeki Ragnarok veya Hristiyanlıktaki Armageddon) yaşanır. Bu yıkımın ardından kötülüklerden arınmış, adaletin tam anlamıyla sağlandığı, zamansız ve kusursuz yeni bir dünya (Tanrı’nın Krallığı veya Cennet) kurulur.
Öyleyse her dinin ve inanç sisteminin kendine özgü bir eskatolojisi bulunmaktadır. Özellikle Hristiyanlıkta Hz. İsa’nın ikinci kez yeryüzüne gelişi, kötülüğün yenilmesi ve tanrının egemenliğinin kurulması, gelecekte gerçekleşecek ideal dünyanın en önemli örneklerinden biri olarak görülmüştür. Bu nedenle Hristiyanlık, yalnızca ölümden sonraki cenneti değil, aynı zamanda yeryüzünde gerçekleşecek ideal düzeni de tasarlamıştır. Ütopyacı düşüncenin Avrupa’da güçlü biçimde gelişmesinin temel nedenlerinden biri de bu dinsel beklentidir.
Bu yönüyle eskatoloji, teleolojik bilim ve doğrusal tarih anlayışının zirve noktasıdır; her şey bir amaca doğru ilerler ve o amaca ulaşıldığında insanlığın hikayesi tamamlanır.
4. Karşı Ütopyalar (Distopyalar)
19. yüzyılın sonlarından itibaren sanayileşme, totaliter rejimler, dünya savaşları ve teknolojinin kontrol aracı haline gelmesi, ütopyaya duyulan güveni sarsmıştır. Böylece karşı ütopyalar, yani distopyalar ortaya çıkmıştır. Distopya, ilk bakışta kusursuz görünen; fakat gerçekte bireyin özgürlüğünün ortadan kaldırıldığı, devletin her şeyi denetlediği, düşüncenin baskı altına alındığı ve insanların makineleştiği karanlık toplumları anlatır. Ütopya ideal geleceği tasarlarken, distopya kötüye giden geleceğe dair bir uyarıdır.
Distopyalarda birey çoğunlukla kimliğini kaybeder; sürekli gözetlenir, propaganda ile yönlendirilir ve özgürlüğünden mahrum bırakılır. Teknoloji, insanı özgürleştirmek yerine denetim aracı haline gelir. Bilim, siyasal iktidarın hizmetine girer; eğitim sorgulamayı değil itaati öğretir. Bu nedenle distopyalar yalnızca karamsar hikayeler değildir. Asıl amaçları, mevcut toplumdaki tehlikeleri büyüterek insanları uyarmaktır. Ütopya “Nasıl daha iyi bir dünya kurabiliriz?” sorusunu sorarken, distopya “Bugünkü hatalarımız devam ederse nasıl bir dünyaya dönüşebiliriz?” sorusunu sorar. Bu yönüyle ütopya umut üzerine kurulmuş bir ideal, distopya ise eleştiri üzerine kurulmuş bir uyarıdır. Her ikisi de insanlığın daha adil, daha özgür ve daha yaşanabilir bir toplum arayışının farklı yüzlerini temsil eder.
Yorumlar